Tw Courant Tubantia

17 september 2010

door Herman Haverkate

Vooruit met de speer!

Wotan in Die Walküre is een man met een missie

Overweldigend waren vorig jaar de reacties op Das Rheingold, de eerste opera van Wagners Nibelungenring, uitgevoerd door de Nationale Reisopera. De verwachtingen voor Die Walküre, de tweede opera uit de cyclus, zijn daarom groot. In het Muziekkwartier loopt Wotan alweer rond met zijn speer.

De beelden zitten nog in het hoofd: het perron, het Alpenpanorama en het Walhalla in de vorm van de Wagnervilla Wahnfried op de achtergrond.

Nu, bijna een jaar na de première van Das Rheingold, staat er een Tiroler jachthut op het podium als decor voor een confronterende scène tussen oppergod Wotan en zijn dochter Brünnhilde. „Het is de sfeer van keizer Franz-Jozef”, zegt regisseur Antony McDonald.

„De Wotan uit DieWalküre lijkt ook op Franz-Jozef. Officieel is hij nog hoogste machthebber, maar ondertussen loopt de geschiedenis hem als water door de handen. Wotan is in deze opera ook een totaal andere man dan in Das Rheingold. Hij is nu iemand die iets moet bereiken, een man met een missie.”

De regisseur van de Ringcyclus heeft er zojuist een repetitie op zitten. Anderhalf uur lang sleutelen aan één en dezelfde scène: Wotan die met zijn speer Brünnhilde te lijf gaat. „Een cruciaal moment, zoals er zoveel zijn in deze opera. Natuurlijk heb ik vooraf in mijn hoofd hoe iets zou moeten, maar ik schrijf dat niet voor. Repeteren is voor mij ook een vorm onderzoek. De zangers moeten uiteindelijk geloven in wat ze doen.” Hij is weer terug in Enschede, Antony McDonald. In hetzelfde appartement boven Albert Heijn in de binnenstad waar hij vorig jaar bij Das Rheingold twee maanden bivakkeerde.

„Het begint zo langzamerhand vertrouwd te worden. Net als de mensen van de Reisopera. Je wordt een soort familie.” ‘De Ring’ is het grootste project uit zijn carrière tot nu toe. McDonald - ontwerper, regisseur en bovenal Engelsman - deed de cyclus nooit eerder. Met zijn heldere, menselijke en bij vlagen zelfs lichtvoetige enscenering van Das Rheingold oogstte hij vorig jaar grote lof. De zes voorstellingen waren allemaal uitverkocht, de recensies unaniem vol lof. „Fantastisch natuurlijk, maar ik dacht gelijk aan de volgende opera.

Het kenmerk van ‘De Ring’ is dat je altijd verder moet.” Elk deel van ‘De Ring’ staat in zijn benadering op zichzelf. „Zo hou je een cyclus spannend. Ook binnen een afzonderlijke voorstelling vind ik dat geen scène hetzelfde mag zijn. Ik bedoel maar: een opera van Wagner duurt uren. Die tijd kom je alleen door als je het publiek een grote variatie aan visuele impulsen geeft.”

Helderheid en eenvoud zijn de toverwoorden van Antony McDonald. Ze staan ook op een stuk papier dat bij elke repetitie op de regietafel ligt. „Ze komen uit een tekst van Wagner zelf, geschreven aan de vooravond van de première van Die Walküre. Voor mij werken ze als een soort mantra. Ik wil het verhaal vertellen op een zo helder mogelijke manier. Het verhaal van de goden moet een menselijk verhaal worden. Een verhaal van echte mensen, van echte gevoelens, met een eigen en vrije wil. Over Die Walküre hangt al de geur van hun naderende ondergang. De liefde voor de macht uit Das Rheingold is veranderd in de macht van de liefde. Alles draait om menselijkheid. Zelfs Wotan is zo menselijk als het maar kan.”

Tientallen keren las hij het libretto. Al lezend begon hij beelden te zien. „Ik ben natuurlijk ook ontwerper. Een opera begint bij mij ook altijd met decors, met kostuums. Ik zie ruimtes en sferen. Zo’n jachthut is daar een goed voorbeeld van. Een intieme ruimte op het toneel. Daaruit ontstaat dan bijna als vanzelf de handeling. Ook het station uit Das Rheingold heeft zo gewerkt. Dat het er tegelijk een beetje Duits uitzag, is geen toeval.

ls er al een rode draad zal zijn in mijn ‘Ring’, dan is het dat hele verhaal van die goden zich afspeelt in het Duitsland van pakweg 1913. In alle decors en kostuums zul je daar iets van terugvinden. Eigenlijk moet ik steeds denken aan Heimat, de bekende serie over een Duitse familie in de twintigste eeuw. ‘De Ring’ is en blijft toch ook vooral een Duits verhaal.’

Zorgen voor de première heeft hij niet. De meeste hoofdbrekens bezorgen hem nog de

Befaamde Walkürenrit, de scène waarvan de muziek legendarisch werd door de befaamde helikopterscène uit de film Apocalypse Now.

Zijn eigen versie van de Walkürenrit speelt zich af in de manege van een Duitse militaire academie. Om het effect ervan te vergroten, liet hij zelfs filmopnamen maken in de buurt van het Duitse Schüttorf. Vier witte en vier zwarte paarden, gefilmd vanuit een rijdende auto, rijden in woeste galop door de mist. „De acht Walküren bij Wagner hebben het voortdurend over paarden. Ik wil niet te veel prijsgeven, maar ik denk dat het publiek iets mag verwachten. Van de hele opera trouwens.

Van de hele Ring is Walküre misschien wel de meest aansprekende, de enige ook die wel eens los van de cyclus is uitgevoerd. De muziek is ook zeer aansprekend. Niet alleen de Walkürenrit, ook bepaalde aria’s. Ik durf het bijna niet te zeggen, maar er zijn momenten dat ik denk: Die Walküre is gewoon ’n normale opera.”

Operadrama van 5 uur

‘Ruim 3,5 uur muziek, plus twee pauzes’, zegt intendant Guus Mostart. ‘Dat hoort er bij Wagner ook een beetje bij. Das Rheingold hebben we - volgens de wensen van de componist - zonder pauze gedaan, deze heeft er twee. Die zijn trouwens nodig ook. Wagner is een aanslag op de stem.’

Mostart koestert het succes van vorig jaar. ‘Het Nederlandse operapubliek is massaal naar Enschede gekomen. Ook dat is bijzonder. ‘De Ring’, en dan voor het eerst buiten Amsterdam, blijkt toch een ongekende aantrekkingskracht te hebben.’ De voortzetting van de cyclus is tot en met de apotheose in de laatste opera Götterdämmerung in 2012 verzekerd.