• 
• 

Gaetano Donizetti (1797-1848)

Don Pasquale

Dramma buffo in tre atti (1843)

De vaart die de opera’s van Donizetti kenmerkt komt overeen met het tempo waarin zijn werken werden geschreven. Boven een werkje dat hij op tienjarige leeftijd componeerde schreef hij vol trots: ‘vervaardigd in één uur en een kwartier’. Don Pasquale ontstond in slechts zes weken tijd in opdracht van het Parijse Théatre des Italiens, waar het werk op 3 januari 1843 in première ging. Ook de verspreiding van de opera voltrok zich in uiterst korte tijd. Twee maanden na de première was de opera al te zien in Milaan en voor het einde van het jaar werd het opgevoerd in Londen, Turijn, Napels en Rome.

De karakters in deze opera zijn ontleend aan de Commedia dell’arte. De oude en schatrijke vrijgezel Don Pasquale wil trouwen met een jonge weduwe die op haar beurt verliefd is op de neef van de oude man. Met hulp van een sluwe dokter – een beroep dat in die tijd nog symbool stond voor kwakzalverij en oplichterij – komt het verhaal in een stroomversnelling. Aan het einde van het liedje moet Don Pasquale erkennen dat hij prettiger kan leven zonder steeds opgewonden te raken en zich dus maar beter niet met het jonge paar kan bemoeien.

Ondanks het ‘happy-end’ en de verzoeningsgezinde toon waarmee de opera besluit is duidelijk hoe pijnlijk en wreed de door Norina gezongen moraal van het verhaal het hoofdpersonage treft: Als een oude bok een jonge vrouw wil huwen, moet hij spot en pijn niet schuwen. Zelfs de dokter, zijn goede vriend Malatesta blijkt in werkelijkheid een nog betere vriend van Ernesto te zijn. Onze sympathie gaat uit naar de oude man, die ooit iets voorstelde en nu vol rancune de speelbal is geworden van de jonge generatie

Pensioen

Sommige mensen lukt het fris en vrolijk te blijven, anderen kunnen niet zo snel aarden in hun nieuwe bestaan. Met hun bedilziekte maken ze ons het leven zwaar. Maar zodra we kunnen, glippen we onder het juk van de tirannen uit. Allengs luisteren we minder naar wat vader, moeder, tante of oom, ons te zeggen heeft. En plotseling ben je zelf oud. Natuurlijk merk je aan je omgeving dat ze je minder serieus nemen. Het maakt je kwaad en onzeker, onzeker en daarom nog kwader. Je gaat aan jezelf twijfelen, durft allengs minder. Krachten van buiten, benoembaar en onbenoembaar, nemen de leiding over ons leven over. En op een dag kun je zelf de deur naar buiten niet meer open krijgen.

Na een lange en succesvolle loopbaan is het tijd voor een rustige en goed verzorgde oude dag. Althans, dat hoopt Don Pasquale. Maar rust komt niet op bestelling. Het is in eerste instantie Pasquales innerlijke onrust die zijn geluk in de weg staat. Hij mist zijn oude verantwoordelijkheden en zijn aanzien. Zijn frustraties reageert hij af op zijn omgeving. Met tanige vingers grijpt hij iedere gelegenheid aan om te tonen dat hij nog steeds de baas is. Voor zijn neefje Ernesto kiest hij zelfs een vrouw uit. Don Pasquale is woedend als Ernesto zijn eigen pad volgt met een partner van eigen keuze. Uit wrok verstoot en onterft hij zijn neefje en besluit hij om zelf in het huwelijk te treden. Pasquale heeft niet in de gaten dat hij onredelijk is, de mensen in zijn omgeving wel. De dokter grijpt in. Met een leugentje om bestwil hier en een goed bedoeld spelletje daar, wordt Pasquale een rad voor ogen gedraaid. Hoe langer hoe meer verliest de oude man de controle.

Welkom bij Don Pasquale, een venijnige komedie over oud worden.

Wim Trompert