• 
• 

Johann Sebastian Bach (1685-1750)

Passio secundum Johannem

(Johannes Passion) (1724-1749)

Met zijn muziek voor het lijdensverhaal volgens het evangelie van Johannes liet de pasbenoemde cantor Johann Sebastian Bach zich op Goede Vrijdag 7 april 1724 voor het eerst horen als schepper van een grootschalige geestelijke compositie. Het moet een bijzondere uitvoering geweest zijn daar in de Thomaskerk van Leipzig, want hij zette zijn toehoorders, collega’s en superieuren een werk voor dat alle kaders van dat wat zij gewend waren te horen te buiten ging. Pas drie jaar daarvoor had Bachs voorganger Johann Kuhnau gedaan weten te krijgen dat in de lijdenstijd in plaats van de gebruikelijke koraalpassie, een modern werk in de stijl van de nieuwe cantates en oratoria kon worden uitgevoerd.

Naast de gebruikelijke koren en koralen waren nu ook recitatieven en aria’s in het passieverhaal te horen en dat alles voorzien van een omvangrijke instrumentale begeleiding waardoor het geheel een grotere dramatische en lyrische expressie kreeg. In het geval van Bach gebeurde dat met zoveel dramatiek en nog niet eerder gehoord realisme, dat de toehoorders hun oren niet geloofden. Bach wilde de burgers van Leipzig duidelijk maken dat zijn kunst een hoger doel diende dan louter muzikale opsmuk van de eredienst. Hij overtrad daarmee meteen het gebod dat hem bij zijn indiensttreding zo duidelijk was opgelegd dat ‘zijn kerkmuziek niet theatraal mocht zijn.’ Vanaf dit moment zou Bach nog vele malen in aanvaring komen met de kerkenraad.

Het ging hem erom de theologische boodschap met behulp van alle muzikale middelen inzichtelijk en invoelbaar te maken. Hij koos voor een diep menselijke en realistische uitbeelding van de handelende personages.

Wanneer Bach over het lijden van Christus vertelt dan is dat geen ingetogen illustratie van het evangelie maar in een felle kleuren geschilderd relaas over wreedheid, geweld, hoop en vergeving. Invloeden van de opera van zijn tijd zijn nergens ver weg. Dat wisten de kerkgangers en de kerkenraad in Bachs tijd maar al te goed en dat voelen wij, bijna 300 jaar later, ook onmiddellijk aan.