De Telegraaf

17 mei 2010

door Thiemo Wind

Opera 'Wake' schept ruimte

Met Wake, geschreven in opdracht van de gemeente Enschede, herdenkt de Nationale Reisopera de vuurwerkramp van tien jaar geleden. De nieuwe opera van Klaas de Vries mocht niet te specifiek over deze ene tragedie gaan. ‘Als je door de controle bent, wuif je gedag’, zingt een 'geheugenkoor' in de laatste akte. Op de dag na Tripoli dwalen de gedachten als vanzelf naar de vliegtuigramp. Is dit de eerste opera bij ongelukken?

De Reisopera heeft Enschede als basis en het gezelschap verzorgt er gewoonlijk zijn premièrevoorstellingen. Het Orkest van het Oosten is er ook thuis. Reinbert de Leeuw dirigeert, zoals dat min of meer hoort bij gloednieuwe opera's van Nederlandse makelij. En de Engelse regisseur Stephen Langridge was al drie keer eerder te gast. In zoverre lijkt er weinig aan de hand. Maar aan beladenheid valt op zo'n herdenkingsavond uiteraard niet te ontkomen. Des te wonderlijker is het te ervaren hoe De Vries en zijn tekstschrijver David Mitchell een opera hebben geconstrueerd die weliswaar beklemmende momenten kent, maar toch in de eerste plaats ruimte schept.

Het werk bestaat uit vier aktes die, hoewel zeer divers van karakter, een sterke samenhang vertonen. Zonder pauze trekken ze in zeven kwartier voorbij. Door met weeklagen te beginnen, hebben de makers het stuk slim bevrijd van onnodige zwaarte in de slotfase. Achter gaasdoek zingt het koor teksten uit de Latijnse dodenmis en de Klaagzangen van Jeremia. Klaas de Vries heeft er noten bij geschreven die ondanks hun moderniteit bekleed zijn met een binnenkant. Het koor van de Reisopera kan er knap mee overweg.

De tweede akte biedt door middel van videoprojectie uitzicht op negen ramen van een flatgebouw. Telkens wanneer een venster op zwart gaat, verplaatst de desbetreffende ruimte zich naar het voortoneel en nemen zangers en acteurs de handeling live over. Zo ontstaat een caleidoscopisch beeld van kleine geschiedenissen, levens van alledag die afzonderlijk worden geleefd maar soms ook in elkaar grijpen. De muziek is hier zo gevarieerd als de wereld maar kan zijn.

De negen zingende personages, allen haarscherp gecast, zijn de individuen die uiteindelijk omkomen. De anderen acteren slechts en spreken niet. Dat doen zij pas in de korte derde akte. Tegen de achtergrond van elektronische klanken, die gecomponeerd zijn door Rene Uijlenhoet, vertellen ze om beurten wat er met hen als overlevenden gebeurde toen zich dat ene, niet nader benoemde onheil voltrok.

Tot slot van de opera ontmoeten gestorvenen en nabestaanden elkaar, in wat De Vries een mysteriespel noemt. Het gaasdoek is verdwenen, het toneel krijgt voor het eerst zijn voile diepte, het licht is kraakhelder. In deze gezuiverde, droomachtige entourage klinkt tedere muziek die perfect is toegesneden op de gewisselde woorden en de getoonde beelden.

Door de veralgemenisering en het Engelstalige libretto kan Wake na Enschede de wijde wereld in, al valt nog te bezien in hoeverre het stuk een toekomst heeft zonder tragische aanleiding. Hoe het ook zij, Klaas de Vries en David Mitchell hebben een collectief monument geschapen dat op fijngevoelige, onsentimentele wijze stem en een gezicht geeft aan individueel verlies. Ga dat zien en horen.