• 
• 

Joseph Haydn (1732-1809)

Schöpfungsmesse – L’isola disabitata

Voor muziekliefhebbers is de naam van Joseph Haydn onlosmakelijk verbonden met de ontwikkeling van de symfonie en het strijkkwartet maar zijn opera’s waren tot voor kort volkomen onbekend. In de biografieën wordt het grote aantal theaterwerken wel genoemd en ook wordt vaak geschreven over zijn intensieve werkzaamheden als muzikaal leider van het theater in slot Esterhazy.

In 1766 engageerde Paul Anton vorst Esterházy de toen 34-jarige componist als leider van de hofmuziek in zijn ten zuiden van de Neusiedler See gelegen weelderige slot met bijbehorend rococotheater. ‘Ik was volledig afgesloten van de bewoonde wereld,’ schrijft Haydn over deze periode in zijn leven, ‘niemand in mijn omgeving kon mij iets wijs maken of mij iets voordoen, ik moest dus wel origineel worden.’ Na de voltooiing van zijn eerste opera Lo Speziale volgden nog elf muziektheaterwerken voor het slottheater. Ze werden bijna allemaal geschreven voor bijzondere gelegenheden. Het waren Italiaanse opera’s, charmant en meestal niet erg diepzinnig, maar uitermate goed geschikt om met het kleine en uitmuntende muzikale ensemble waarover Haydn kon beschikken ten gehore te brengen. In de beschrijvingen van Haydns opera’s duikt vaak de naam op van de jonge Italiaanse zangeres Luigia Polzelli. Zij wist de inmiddels 48-jarige maestro, wiens zeer huwelijk zeer slecht was, zodanig om haar vinger te winden dat hij haar, ondanks haar middelmatige talent, meer dan tien jaar lang deel uit liet maken van het hofensemble. Opvallend is dat Haydn maar twee rollen speciaal voor haar schreef, één in La vera costanza en de ander (de rol van het jonge meisje Silvia) in L’isola disabitata uit 1779

Naar aanleiding van een bezoek in de zomer van 1773 zou keizerin Maria Theresia gezegd hebben: ‘Wanneer ik goede opera’s wil horen bezoek ik Esterháza’. Wellicht was dit niet meer dan uiting van hoffelijkheid jegens haar gastheer maar er valt wel degelijk uit op te maken welke roem Haydn als theatercomponist in Wenen, dat in die jaren één van de belangrijkste Europese centra voor opera was, genoot. Die roem was na zijn dood net zo snel verdwenen als ze gekomen was en pas in de jaren ’30 van de twintigste eeuw groeide de interesse in de opera’s van Joseph Haydn en werden zij weer uitgevoerd.

De kleine opera L’isola disabitata (Het onbewoonde eiland) is gebaseerd op een tekst van Pietro Metastasio. Het is de tragische geschiedenis van Costanza die samen met haar jonge zusje Silvia door rovers op een onbewoond eiland is achter gelaten, ver van haar echtgenoot. Na dertien jaar vinden de geliefden elkaar terug en na enige twijfel aan elkaars trouw sluiten zij elkaar weer in de armen. De ontroerende eenvoud en de oprechtheid van de muzikale taal maken dit werk tot een juweeltje. De fraaie aria’s en de nóg mooiere, vaak doorgecomponeerde ensemblescènes tonen het ongeëvenaard hoge niveau van Haydns compositorische talent.

Naast de opera is in dit Haydnprogramma de zogenaamde Schöpfungs Messe te horen, een werk van de hand van de Salzburgse hofcomponist en kapelmeester Luigi Gatti op thema’s uit Haydns bekendste oratorium (1809). De Nationale Reisopera combineert op deze wijze het bekende en het onbekende in één avondvullend en avontuurlijk Haydnprogramma.