Engelbert Humperdinck

Hänsel und Gretel

Märchenspiel in Drei Bildern (1893)
op tekst van Adelheid Wette-Humperdinck naar het gelijknamige sprookje uit Kinder und Hausmärchen van Jakob en Wilhelm Grimm

Wanneer we de operaliteratuur van de afgelopen 125 jaar bekijken, komen we maar weinig werken tegen die kunnen bogen op een even grote populariteit bij het publiek als Humperdincks Hänsel und Gretel, een opera die op 23 december 1893 in wereldpremière ging. Niemand minder dan Richard Strauss, een goede vriend van de tien jaar oudere componist van deze sprookjesopera, hield het werk ten doop. Engelbert Humperdinck was een leerling van Richard Wagner en de leraar van diens zoon Siegfried. Hij was een volbloed theaterman die behalve Hänsel und Gretel ook de mooie sprookjesopera Königskinder en prachtige toneelmuziek voor drama’s van Shakespeare en andere auteurs schreef. Het ontstaan van de opera is terug te voeren op een verzoek van Humperdincks zuster Adelheid om vier kinderliedjes voor een opvoering van het bekende volkssprookje Hans en Grietje door haar kinderen. Deze liederen vormden al snel het uitgangspunt voor een complete opera. Adelheid had het sprookje iets minder gruwelijk gemaakt dan de versie die de gebroeders Grimm optekenden. In haar versie zijn de ouders van Hans en Grietje arme maar goede mensen. De moeder stuurt de twee kinderen het bos in om aardbeien te zoeken, niet om van ze af te komen. Ze is ook geen boze stiefmoeder maar een door zorgen geplaagde vrouw die door de voortdurende ellende een zenuwinzinking nabij is. De vader is een eenvoudige, vriendelijke man die met afgrijzen verneemt dat zijn vrouw de kinderen naar het heksenbos heeft gestuurd. In deze opera komt zodoende maar één echt boosaardige figuur voor: de Knusperhexe.

Broer en zus Humperdinck stortten zich vol overgave op de opera over een fictief broertje en een zusje. Dr. Hermann Wette stond met raad en daad terzijde en droeg zijn steentje bij aan deze ‘familiekwaal’, zoals Humperdinck dit stuk noemde. In de vriendenkring werd het libretto van Adelheid aanvankelijk sterk bekritiseerd op grond van zinsneden als: ‘Wij arme, arme lieden...’ en ‘Honger is de beste kok’. Uitspraken als deze, gedaan door Peter de Bezembinder, de vaderfiguur in dit verhaal, werden als te realistisch en niet passend in de sprookjessfeer afgedaan. Tegenwoordig zien wij dit anders en wordt de maatschappijkritiek in Hänsel und Gretel gezien als een exponent van het eind negentiende eeuw sterk opkomende geëngageerde theater. De opera ging zelfs een half jaar eerder in première dan Gerhard Hauptmanns Die Weber, een toneelstuk dat de sociale ellende van de Duitse onderklassen onverbloemd voor het voetlicht bracht en voor nogal wat opschudding zorgde. Hänsel und Gretel begon intussen aan zijn triomftocht. Het waren vooral het toegankelijke verhaal en de op volksmuziek gebaseerde melodieën die in de smaak vielen bij het publiek. Gedeelten zoals het avondgebed of ‘Brüderchen, komm tanz mit mir’ hebben dankzij de muziek van Humperdinck de status van volks- en kinderlied gekregen. Andere fragmenten zoals ‘Suse, liebe Suse’ en ‘Ein Männlein steht im Walde’ koos Humperdinck uit de enorme schat van Duitse volksliederen. Vaak wordt enigszins schamper opgemerkt dat Humperdincks Hänsel und Gretel de kortste van alle opera’s van Wagner is, waarbij men natuurlijk op de orkestratie doelt. De wonderschone en zeer geslaagde compositie blijkt bij nadere bestudering echter een geheel eigen, eenvoudige en heldere taal te spreken die nergens afglijdt naar effectbejag of oppervlakkigheid maar die direct tot het hart spreekt.