Wolfgang Amadeus Mozart

Die Entführung aus dem Serail

Deutsches Singspiel in drei Aufzügen (1782)
op tekst van Christoph Friedrich Bretzner in een bewerking van Johann Gottlieb Stephanie d.J., KV 384

‘Al onze inspanningen om ons te beperken tot eenvoud en beknoptheid gingen teloor toen Mozart verscheen. Die Entführung aus dem Serail vaagde alles weg en het door ons zo zorgvuldig voorbereide werk heeft het theater nooit gehaald'. Deze woorden van teleurstelling én bewondering schreef Johann Wolfgang von Goethe in 1783 toen hij in Weimar werkte aan diverse operalibretti ‘ter bevordering van het Duitse Singspiel’.

In het Wenen van keizer Jozef II was de Duitstalige opera, die in die jaren doorgaans met de naam Singspiel werd aangeduid, geen onbekend verschijnsel. Componisten als Joseph Haydn, Johann Adam Hiller en Christian Gottlob Neefe kregen er bekendheid mee. Zij konden zich natuurlijk niet meten met de Italianen die nog altijd een sterke voorkeur genoten bij de vorsten en het feodale operapubliek. De uit Duitsland afkomstige nieuwe literatuur van Goethe, Schiller, Herder en Wieland appelleerde aan het burgerlijke en nationale bewustzijn en hun invloed werd langzaam maar zeker ook merkbaar in het operatheater.

Het effect dat Die Entführung aus dem Serail had op het theaterpubliek van zijn tijd was aanzienlijk. Dat kwam met name doordat de landstaal de mogelijkheid bood om het publiek sterker te betrekken bij datgene dat op het podium te zien en te horen was. Mozart toonde met behulp van zijn muziek echte mensen met hun tegenstrijdigheden en hun conflicten in ernstige en vrolijke momenten. Het verhaal van Die Entführung aus dem Serail is van de hand van de bekende Singspiel-schrijver Christoph Friedrich Bretzner uit Leipzig en was een van de talrijke populaire Türkenstücken. De tot dan toe als barbaren afgeschilderde Turken kregen in de loop van de achttiende eeuw een menselijk en zelfs edelmoedig karakter en werden geïdealiseerd. Het was mode om de misstanden in eigen land te vergelijken met een sprookjesachtige en schijnbaar volmaakte samenleving in een afgelegen gebied. Op deze wijze werden de heersers en de adel opgeroepen een menselijker gezicht te tonen naar hun onderdanen.

Mozarts Singspiel heeft het op elkaar botsen van twee verschillende culturen tot onderwerp, zij het in een uit zijn verband gerukt perspectief. West-Europeanen die gevangen worden gehouden aan het hof van een Turkse heerser, worden ­ na een mislukte bevrijdingspoging ­ geconfronteerd met edelmoedigheid en een moraal die superieur is aan die van West-Europa in die tijd.

De wereldpremière op 16 juli 1782 in het Weense Hoftheater mocht dan een groot succes zijn, op de achtergrond probeerde een hofkliek Mozart en diens opera in een kwaad daglicht te stellen bij de keizer. Keizer Jozef ii speelde deze groepering in de kaart met de woorden dat dit Singspiel ‘...toch niets bijzonders was...’ Karakteristiek voor de jonge componist, die men nooit kon betrappen op geveinsde onderdanigheid, is een anekdote die al in die jaren de ronde deed. De keizer zou een oordeel hebben uitgesproken over de opera door te zeggen dat deze te mooi voor zijn oren was en zoveel noten kende. Mozart antwoordde hierop: ‘Precies zoveel noten als nodig zijn, majesteit...’