Giacomo Puccini

Turandot

Dramma lirico in tre atti e cinque quadri
op tekst van Giuseppe Adami en Renato Simoni naar het gelijknamige toneelstuk van Carlo Gozzi en de bewerking van Friedrich von Schiller voltooid door Franco Alfano (eerste versie) (1926)

Het oeroude sprookje van de Chinese prinses Turandot kreeg in West-Europa grote bekendheid toen het rond 1710 verscheen in de bundel Les mille et un jours van François Pétis de la Croix. Het verhaal van de wonderschone maar bloeddorstige prinses en de Tatarenprins Calaf inspireerde Carlo Gozzi in 1762 tot het schrijven van een blijspel met elementen uit de commedia dell’ arte.

In 1802 verscheen vervolgens Schillers versie, een toneelstuk dat Giacomo Puccini in Berlijn zag in een enscenering van Max Reinhardt. Hoe kwam Puccini tot de keuze voor een voor hem zo afwijkend onderwerp? Nadat hij zijn Trittico had voltooid zocht hij met toenemende vertwijfeling naar een geschikt thema voor een volgende opera: ‘Ik heb zeer veel werklust maar ik heb geen libretto en dat zit mij dwars,’ klaagde hij. Hij had met Maurice Maeterlinck contact opgenomen en ook met Gabriele d’Anunzio en zelfs Maxim Gorki had hij een brief geschreven maar het leidde allemaal tot niets. Uiteindelijk wees een bevriende journalist en schrijver, Renato Simoni, hem op het toneelstuk van Gozzi. ‘Iets heel anders, iets fantastisch, iets tijdloos...’ Puccini bestelde de versie van Schiller om het theaterbezoek in Berlijn weer in herinnering te roepen en er begon iets te broeien. Turandot had hem in haar macht gekregen en zou hem de rest van zijn leven niet meer loslaten.

Zijn beide librettisten, Simoni en Giuseppe Adami kregen van Puccini de opdracht om ‘jullie Venetiaanse voorvader Gozzi een veel moderner, boeiender en complexere gedaante te geven.’ In werkelijkheid werd de figuur van Turandot zowel muzikaal als dramatisch een volmaakt nieuwe schepping van Puccini zélf. Gozzi en Schiller leverden slechts een eenvoudige verhaallijn en een hele reeks nevenfiguren. In de drie hoffunctionarissen Ping, Pang en Pong zien we een eerbetoon aan Gozzi’s komedie maar verder gaat de opera vooral over het mythische oergegeven van de confrontatie tussen man en vrouw. Afstoten en aantrekken wisselen elkaar telkens weer af en daarmee raakt het thema van de opera aan het werkelijke leven. Puccini gaf hiermee een totaal nieuwe kijk op het oorspronkelijke gegeven én op de rol van de vrouw in zijn opera’s. Waren zijn heldinnen tot dan toe bereid tot zelfopoffering en lijden, hier is de hoofdpersoon koud, ongevoelig en wreed. Zij overleeft zelfs de opera, zij het totaal veranderd en in staat tot het geven en ontvangen van liefde. Het allesomvattende liefdesduet dat de opera besluit, heeft Puccini slechts in schetsvorm achtergelaten. De laatste maanden van de compositie van Turandot waren tevens de laatste maanden van zijn leven. Het werd een wanhopige strijd met de dood, die het op 29 november 1924 in een kliniek in Brussel van hem won. Franco Alfano voltooide op verzoek van dirigent Arturo Toscanini de partituur. Diens werk riep veel weerstand op. Was het werkelijk Puccini’s bedoeling dat er zoveel citaten uit het tweede bedrijf in de slotscène te horen waren? Het is heel gemakkelijk om kritiek te hebben op Alfano’s werk maar in feite moeten we hem dankbaar zijn dat hij de partituur geschikt maakte om te worden uitgevoerd.

Giuseppe Verdi merkte naar aanleiding van Puccini’s allereerste opera Le Villi al op dat de jonge componist in feite neigde naar symfonisch componeren. Met zijn laatste werk Turandot bewees hij dat op verrassend eigen wijze. De partituur is vrij van elke vorm van sentimentaliteit en het opzettelijk zoeken naar schoonheid dat zo kenmerkend was voor zijn eerdere werken. Deze meeslepende compositie is van een dusdanige fantastische muzikale dichtheid dat we Turandot met recht kunnen zien als Puccini’s symfonische slotakkoord.