Giuseppe Verdi

I due Foscari

Tragedia lirica in tre atti
op tekt van Francesco Maria Piave naar het toneelstuk The two Foscari van Lord Byron (1844)

Het overweldigende succes van zijn vijfde opera Ernani leverde de toen 31-jarige Giuseppe Verdi een stroom aanvragen voor opera’s op. Daaronder bevond zich ook een verzoek van het Romeinse Teatro Argentina.

Oorspronkelijk dacht Verdi aan een verhaal over Lorenzo de Medici maar hij vreesde ­ terecht ­ dat een dergelijk onderwerp wel eens zou kunnen worden verworpen door de strenge censuur van Rome. Uiteindelijk koos hij voor Lord Byrons vaak gespeelde ‘historical tragedy’ The Two Foscari, een onderwerp dat hij oorspronkelijk voor het Venetiaanse Teatro La Fenice had willen gebruiken.

Het is Verdi’s eerste poging om de voor die tijd gebruikelijke heftige handeling, met zijn soms lachwekkende verwikkelingen, terzijde te schuiven ten faveure van een kamerspel dat gekenmerkt wordt door fijnzinnige psychologische situatieschetsen en driedimensionale karakters. Dit volgens Verdi ‘mooie, tedere en zeer pathetische onderwerp’, kent een eenvoudige verhaallijn.

Het plot is gebaseerd op een waargebeurde episode uit de Venetiaanse geschiedenis. De valselijk van moord beschuldigde Jacopo Foscari smeekt zijn twijfelende vader Francesco, doge van Venetië, tevergeefs om hulp. Verdi weet in zijn opera de normale hiërarchie van handelende personen te doorbreken. Noch de zoon, die gelaten en vervuld van heimwee marteling en terechtstelling verkiest boven verbanning, noch de vader, die zijn vaderliefde ten gunste van zijn ambt onderdrukt, slagen er in de handeling in gang te zetten. Het is de liefde van Lucrezia, Jacopo’s vrouw, die sterker is dan wet of traditie en die de werkelijke drijfveer van deze opera is.

Juist omdat in dit werk nu eens niet het op elkaar botsen van tegengestelde emoties en belangen centraal staat, kon Verdi verfijning en verdichting aanbrengen in zijn muzikale stijl. Zodoende schiep hij intieme en direct aansprekende aria’s en ensembles. Het prachtige duet tussen Lucrezia en haar schoonvader Francesco wijst al vooruit naar het beroemde duet tussen Violetta en vader Germont in La traviata, waar de muziek de dialoog eveneens op de voet volgt. De charme van dit wonderbaarlijke en ook nu nog maar al te vaak onderschatte meesterwerk ligt niet alleen in zijn aantrekkelijke eenvoud en de volmaakte afwezigheid van routine maar vooral in de melancholische en maritieme sfeer die Verdi later ook in zijn Simon Boccanegra wist op te roepen.

I due Foscari ging op 3 november 1844 in Rome in première en was lange tijd één van Verdi’s meest succesvolle opera’s. Het werk werd vooral in Italië en Zuid-Amerika talloze malen opgevoerd. Aan het einde van de 19de eeuw raakte het werk, net als een aantal andere vroege Verdi-opera’s op onverklaarbare wijze in de vergetelheid. Pas in de jaren zestig van de vorige eeuw werd dit ware juweel met zijn schitterende aria’s en meeslepende koorscènes aan de vergetelheid ontrukt.

Bij nadere bestudering blijkt het werk ­ uniek voor de jonge Verdi ­ eenvoudige leidmotieven te bevatten. Leidmotieven die niets van doen hebben met die van Richard Wagner maar die voortkomen uit de conventies van de voegromantische Italiaanse operawereld. De personages worden voorts van elkaar onderscheiden door hun eigen instrumentatie die het werk veel kleur verleent. Al deze facetten maken het oorspronkelijke, weinig dramatische gegeven van Byron tot een echte opera van Verdi. Eens te meer blijkt weer dat Mozart theater wist te maken uit de geest van de muziek en Verdi muziek uit de geest van het theater.