Florian Leopold Gassmann

L’Opera Seria

Commedia per musica in tre atti
Op tekst van Ranieri de’ Calzabigi (1769)

Gassmanns satire op de wantoestanden op het Italiaanse operatoneel is er een uit een reeks van vele theaterstukken die in de 18de eeuw ontstonden met betrekking tot dit onderwerp. Zij zijn allemaal terug te voeren op Benedetto Marcello’s pamflet Il Teatro alla Moda, dat in bijtend sarcastische stijl ‘adviezen’ geeft aan tekstschrijvers, componisten, zangers (castraten!), zangeressen, theaterdirecteuren, orkestmusici, toneelknechten, decorschilders, dansers, kleermakers, figuranten, souffleurs, kopiisten en ­ last but not least ­ de moeders van grote zangeressen, die als een soort vrouwelijke souteneurs hun dochters ondersteunden.

Rainieri de’ Calzabigi, die overigens ook de tekst schreef voor Glucks Orfeo ed Euridice, heeft in zijn drama de naamloze figuren van Marcello ironische namen gegeven en ze tot leven gewekt in een kostelijk tekstboek waarin de domheid van de zangers, de afgunst van librettisten en componisten met veel humor en een scherpzinnige oog voor details zijn geschilderd.

In L’Opera Seria staat de repetitie van een serieuze opera ­ die dezelfde avond nog zal worden uitgevoerd! ­ centraal. De problemen zijn echter dusdanig van aard dat gevreesd moet worden voor de kwaliteit van de opvoering: de stertenor blijkt nauwelijks te kunnen lezen, de zangeressen zijn uitsluitend geïnteresseerd in hun kostuums en het aantal aria’s dat zij willen zingen en de componist en librettist gaan met elkaar op de vuist wanneer er wijzigingen moeten worden doorgevoerd. In het laatste bedrijf zien we dan ook hoe de opera flopt en hoe de uitvoerenden onder boegeroep van het publiek haastig het theater verlaten.

Voordat Wolfgang Amadeus Mozart in 1781 naar Wenen kwam, werd het muziekleven in die stad op het gebied van de opera gedomineerd door Antonio Salieri en diens leermeester Florian Leopold Gassmann. Gassmann is een componist die de moeite neemt om zijn operakarakters muzikale individualiteit mee te geven, die interessant instrumenteert en temperamentvol voor orkest weet te schrijven. Hierin sluit hij aan bij het hoge niveau van de instrumentale muziek in het Wenen van die dagen. Mozart liet zich positief over Gassmann uit, in het bijzonder waar het zijn kerkmuziek betrof. Satire maken is altijd lastig en daarom zo zeldzaam,maar nog moeilijker is het voor de componist om muziek zélf te ironiseren en daarbij nog wel een muzikale stijl die niet al te ver van hem zelf afstaat.

Met L’ Opera Seria slaagde Gassmann echter volmaakt in zijn ‘tour de force’ om twee volkomen gescheiden muzikale talen en werelden ­ enerzijds die van de buffa opera met zijn bijna pijnlijk precieze uitbeelding van de karakters en zijn afwisselende ensembles en anderzijds de grotesk gestileerde oude opera seria ­ te verenigen. Het resultaat is een opera met heerlijke muziek waarbij ook nog eens hartelijk gelachen mag worden...