NRC Handelsblad

28 september 2009

door Mischa Spel

Gouden 'Rheingold' bij de Reisopera

'De Graal' voor operahuizen wordt Wagners vierluik Der Ring des Nibelungen genoemd. Met een duur van 15 uur is het het omvangrijkste operaproject dat er bestaat, de rolbezetting is berucht (zwaar, dus moeilijk te casten, dus kostbaar) en dan is er nog het voor regisseurs mild gesteld 'veelzijdige' verhaal: goden en dwergen in allegorische strijd om de wereldheerschappij.

De eerste Nederlandse Ring ooit was die door De Nederlandse Opera, vanaf 1998. Des te opmerkelijker was het toen de Reisopera bekend maakte ook een Ring te gaan opvoeren. En nog imposanter is het dat Das Rheingold (deel 1; duur 2,5 uur) zaterdag in het Muziekkwartier Enschede de verwachtingen verre overtrof.

Das Rheingold is de Proloog tot alle intriges, heldenmoed, tweelingliefde en machtswellust die volgen. Wagner spreekt zelf van een 'Vorabend', maar schemerig is hier alleen dwergenland Nibelheim; een sweatshop vol grauwe kinderen achter naaimachines. Een vleugje sociaal realisme in Der Ring des Nibelungen mag best, zei regisseur Antony McDonald vrijdag in het Cultureel Supplement.

McDonald verbeeldt de Godenwereld juist fris en helder: op een klein stationnetje, 's morgens in de bergen. Daar zitten ze, zo ontsnapt uit The Sound of Music, in afwachting van al wat komen gaat. Oppergod Wotan, een patriarch in zijden gilet, gemalin Fricka, dier zus Freia en broers Donner en Froh. Die laatste doet zich hier eerder voor als Freia's geliefde, waarmee de incestueuze liefde van half-godentweeling Sigmund en Sieglind in die Die Walküre (leidend tot de conceptie van held Siegfried) opeens precedenten heeft.

Het werkt, McDonalds vertaling van het Godengeslacht naar de gegoede burgerij. Zo wordt de ondergang van de goden, in Das Rheingold al voorzien, een muziektheatrale kruising tussen Thomas Manns romans Buddenbrooks en Die Zauberberg: de ondergang van een familie aan de voet van de toverberg die hier Walhalla heet. Sterker dan meestal heb je door dat die Goden, vuurgod Loge incluis, een familie zijn: van pa Wotan tot Donner als jongste telgje. Diens donderaria (Heda! Heda! Hedo!) oogt hier als puberale woedeuitbarsting, waarbij de indrukwekkend zingende Nederlands: bariton Thomas Oliemans in zin matrozenpakje woedend een croquetstok als donderhamer rondslingert. Memorabel, op zijn minst.

Bij McDonald lijkt Wotans paleis op het Festpielhaus in Bayreuth, maar die speldenprik naar de familie Wagner (ook zo'n ondergaand halfgodengeslacht, immers) is voor het geheel niet van wezensbelang. De nieuwe Bayreuthbazin, Wagners rebelse achterkleindochter Katharina,: zou er trouwens slechts de pest over in hebben dat ze niet zelf op het idee was gekomen. Eigenaardiger zijn de projectie van een Rad van Fortuin met achtbaan naast Wotans paleis. Is de godenwereld, of: het paradijs, een pretpark van valse illusies? En wat betekent dat vrouwelijk naakt met gespreide benen daar, op het doek tijdens changementen? De schoot van Moeder Aarde? Een Faustische verheerlijking van het 'ewig Weibliche'?

Waar het heen moet in de vervolgdelen, blijft duister. Of McDonald zelf alle aangedragen symboliek al van los idee tot overkoepelend concept heeft gesmeed ook. Duidelijk is wel dat hij kiest voor een komische, aardse benadering, waar het muzikaal aandeel als complement

verheft en betovert.

Oorspronkelijk zou de Ring worden geleid door Jaap van Zweden. Afgaand op de Lohengrin en Die Meistersinger die hij in de ZaterdagMatinee realiseerde, is Van Zweden een volbloed Wagner-dirigent en zou je zijn afzegging kunnen betreuren. Alleen: je denkt er niet aan. Daarvoor is wat Ed Spanjaard doet met het Orkest van het Oosten te verbazingwekkend en imponerend in spanningsopbouw, helderheid, dramatiek en controle. In timing noch balans met de bühne laten Spanjaard en het orkest maten vallen. En dat is een hoogst ongewone prestatie.

Ook de cast is vrijwel zonder uitzondering uitstekend. Harry Peeters raakt hier als Wotan soms aan de grenzen van zijn vocale kunnen, maar dat weerbarstige in zijn timbre valt ook mooi samen met de barsten in Wotans oppergoddelijkheid. Sterk is de Alberich van Nicholas Folwell, even komisch als krachtig in zijn wellust en hebzucht. Goed gezongen rollen zijn er ook van onder vele anderen Erin Caves als een scherpe Loge en Ceri Williams als ronkende Erda.

De Reisopera brengt de rest van de Ring in de komende drie seizoenen, in 2013 gevolgd door een cyclus. Deze Ring blijft exclusief op thuisbasis Enschede. Behaalde resultaten geven geen garantie voor de toekomst. Maar een 'Vorabend' als deze is alvast goud waard.