01 april 2011

Volkskrant
01 april 2011
door Bela Luttmer

Reportage: de eerste Johannes Passion met kostuums en decor in Nederland

Voor het eerst in Nederland is er een toneeluitvoering van Bachs Johannes Passion. Gewaagd, want Nederlanders zijn puristen als het op de Passies aankomt. 'Dit is niet de bedoeling van het werk!'

Opschudding in passieland. Voor het eerst in de Nederlandse geschiedenis komt er een theaterversie van de Johannes Passion van Johann Sebastian Bach (1685-1750). Door een operagezelschap nog wel. De regisseur, Dale Duesing (63), is een Amerikaan. Jezus' gang naar Golgotha laat hij naspelen, door de Nationale Reisopera. Je ziet het verraad van Judas, de mensenmassa, een treurende Maria bij het kruis waaraan haar zoon zojuist is gestorven. Er zijn kostuums en decorstukken. Duesing: 'Ik verwacht dat dit ook aantrekkelijk is voor jonge mensen die niet snel naar een kerk zouden komen.' Duesing, geboren in Milwaukee, heeft een baritonleven lang ervaring met opera en oratorium. Ook de Johannes Passion kwam vaak voorbij. Meestal zong hij de Christuspartij. Als regisseur nam hij Rossini's opera II viaggio a Reims onder handen en Cherubini's bloederige Medea. Maar de opwinding waarop hij in Nederland bij zijn enscenering van de Johannes Passion stuit, is nieuw voor hem. De e-mails stromen binnen. 'Hoe kun je denken dat je zo'n compositie kunt ensceneren?' 'Dit is niet de bedoeling van het werk.' En Duesing zelf, op Twitter: 'Het moet geen Jesus Christ Superstar worden.'

Je zou denken dat het Nederlandse passiepubliek inmiddels wat gewend is. In de jaren tachtig parodieerde Mauricio Kagel er in zijn SanktBach-Passion vrolijk op los met 'Jo Jo Jo Johann Sebastian'. Jan Rot, voormalig zanger van The streetbeats,maakte vijf jaar geleden een Nederlandse versie van Bachs Matthäus Passion: 'Jezus lag er vredig bij' en 'Straks hang je aan drie wonden, de spieren scherp verzuurd'. Bij Ivan Fischer en het KCO werd in 2008 'Ich will Jesum selbst begraben' gezongen door degene die ook de Christuspartij voor zijn rekening nam. De Nederlandse Bachvereniging onder leiding van Jos van Veldhoven voerde die dubbelrol nog een stap verder door. 'Barrabam!' en 'Kruisigt hem' klonk niet uit de kelen van het volk, maar uit de mond die op andere momenten de Christuspartij zong. Ook die uitvoeringen kregen verontwaardigde reacties. Duesing: 'Dat is iets typisch Nederlands. De oudemuziekcultuur heeft hier een lange traditie. Er wordt op iedere noot gestudeerd. In het buitenland gaan ze gemakkelijker om met Bachs passies, zeker in de Angelsaksische landen. Daar zijn geregeld ensceneringen te zien. En toen ik laatst tijdens de Osterfestspiele in Salzburg zong, zag ik ook daar een theateropvoering van de Matthäus. Het bleek een concert te zijn met wat toegevoegde gebaren en een orkest op het podium. Onze voorstelling gaat verder. Bij het luisteren komt een visuele en fysieke ervaring. En toch: al laat ik de zangers op hun kop staan, het zal altijd een oratorium blijven. Dat verandert niet.' Van de twee grote passies die Bach heeft nagelaten, de Matthäus en de Johannes, is de Johannes Passion de meest dramatische. Er is voortdurend actie, de dialogen flitsen heen en weer. Er zijn korte koorgedeelten,van maar een bladzijde, met gejoel en geschreeuw en dan, pats, volgt er een koraal over vertrouwen en goedheid. Duesing: 'Deze passie vraagt om een enscenering.'

Op het podium van de Stadsschouwburg in Enschede heeft Jezus de berg Golgotha bereikt. De weg die hij moest gaan is geplaveid met boeken. Rondom het speelvlak staan ze in hoge kasten opgetast. Voor Johannes, de Evangelist en verteller van het verhaal, is er een schrijftafel klaargezet. Verrassend: als hij Maria ziet treuren om haar zoon stapt hij in het verhaal dat hij vertelt. Hij staat op van zijn bureau, loopt naar haar toe en legt zijn hoofd in haar schoot. Regisseur Duesing: 'Ik wil de menselijke kant van Bach laten zien. De Evangelist is voor mij geen afstandelijke priester-verteller, maar een betrokkene, iemand die middenin de handeling zit. Hij herleeft wat hij heeft meegemaakt. Het is niet alleen de passie volgens Johannes, maar ook de passie van Johannes. Hij zit vol innerlijke tegenstrijdigheden, vol vragen, liefde, woede, gevoelens die wij allemaal hebben.' Het koor neemt intussen een massascène door. De zangers lopen door elkaar, even is de muzikale lijn ver te zoeken. Uit de orkestbak komt het hoofd van dirigent Raphaël Pichon omhoog. 'Dames en heren, graag wat ritmischer in de snelle passages, meer tapatapata.' De zangers van het Koor van de Nationale Reisopera veren op. Vijf minuten later staat de boel strak onder elkaar. Wat opvalt, is de saamhorigheid tussen de musici van Holland Baroque Society die met hun historische instrumenten thuis zijn in het idioom van Bach, de solisten en de koorzangers die vooral gewend zijn opera te zingen. Alle radertjes moeten tijdens de premiere in elkaar grijpen. Duesing: 'Ik heb mensen in het koor zien huilen van ontroering. Het verhaal van Jezus is zo actueel. Het gaat me er niet om dat mensen moeten worden bekeerd tot het Christendom. Ik wil een samenleving laten zien die iemand verstoot zodra hij afwijkt van de massa. Liever dat dan proberen te begrijpen wat zoiemand beweegt. De voorstelling is allereerst een pleidooi voor tolerantie en begrip. Ik hoop dat de bezoekers niet naar huis gaan met het gevoel dat ze zich hebben vermaakt, maar dat ze aan het denken zijn gezet over hun houding in het leven. Aan het einde van de voorstelling worden er bloemen en stenen gelegd op het graf van Jezus. De Joodse en Christelijke traditie komen samen. Zo.' Duesing vlecht zijn vingers in elkaar. 'De muren in de achterwand van het podium vallen weg. Van het donker ga je naar het licht, naar openheid, eerlijkheid, verzoening. Dat is vandaag nog net zo aan de orde als tijdens het leven van Jezus.'

Johann Sebastian Bach: Johannes Passion. Robert Burt, Quirijn de Lang, Hanneke de Wit, Koor van de Nationale Reisopera, Holland Baroque Society o.l.v. Raphaël Pichon. Regie Dale Duesing.