02 april 2011

Dale Duesing regisseert Bachs Johannes-Passion

'Waar sta ik in dit verhaal?'
door THIEMO WIND

Twee maanden geleden stond Dale Duesing nog op het podium van de Nederlandse Opera, als boswachter in Het sluwe vosje van Janácek. Inmiddels is de befaamde Amerikaanse bariton neergestreken bij de Nationale Reisopera in Enschede, waar hij een geheel andere rol vervult. Als regisseur ensceneert hij er de Johannes-Passion van Bach. "Het is één groot avontuur."

Bach componeerde zijn passies voor de kerk, niet voor het theater, maar de verlokkingen zijn groot. Welhaast legendarisch is de enscenering die Jonathan Miller maakte van de Matthäus-Passion . En tot degenen die de Johannes onder handen namen, behoort Robert Wilson. Er is dus een zekere traditie. "Er zit ook zoveel drama in de Passionen", zegt Duesing (63). "Maar ik wil er niet iets sensationeels van maken. Daarvoor betekent Bach te veel voor mij."

Karl Richter
Zijn achternaam spreek je uit als 'Duzing', eigenlijk is het Düsing. De zanger komt uit een Duitse familie. Zijn vader werd in 1915 geboren op Ellis Island, precies op de dag dat de familie vanuit Bremen in New York arriveerde. Dale Duesing studeerde onder meer in München, waar hij Bach-uitvoeringen van Karl Richter meemaakte. Zijn eerste Johannes zong hij in 1968 in Münster, waarna hij doorreisde naar Amsterdam. "De dirigent voorspelde dat ik het er naar mijn zin zou hebben: 'Ze zijn daar net als hier in Duitsland, alleen ze lachen meer'. Hij had absoluut gelijk."
Het is dan ook geen toeval dat Duesing tegenwoordig in Nederland woont. Hij ervaart hier een open houding, opener dan in Amerika. "Er heerst geen angst om te experimenteren. Het is heerlijk om te werken met musici die samen met jou iets willen uitproberen. We zijn bij Bach zo gewend in ons rokkostuum op het podium te staan, dat je echt over je eigen schaduw heen moet springen."
Duesing situeert het drama in een bibliotheekomgeving. In den beginne was het Woord. Wat visualisering toevoegt aan Bachs muziek? "Theater kan extra dimensies geven", vindt de regisseur. "De Johannes-Passion behandelt veel meer dan de dood van Jezus. Het stuk gaat ook over hoe mensen zich voelen in afschuwelijke situaties, hoe ze reageren in angstige omstandigheden. Wat betekent liefde en toewijding? Het zit er allemaal in."
Bach was een groot theoloog, onderstreept Duesing. "Als het op geloven aankomt, laat hij altijd verschillende kanten zien. Enerzijds de vreugde, anderzijds het lijden en de schuld. Bij Bach heb je, meer dan bij andere componisten, voortdurend discussie over de betekenis van de noten. In die zin zit er een zekere moderniteit in."

Groepsprocessen
"Visualisering geeft emotionele scherpte, denk ik en hoop ik. Je kunt bijvoorbeeld laten zien dat het volk, zoals uitgebeeld door het koor (dat in de Johannes zo'n belangrijke rol speelt), niet alleen uit gemeenheid reageert maar ook uit angst. Dat zie je gebeuren als mensen gebeurtenissen meemaken die ze niet begrijpen. Die groepsprocessen zijn in beelden te vatten."
"Ook aan de aria's kun je een stukje menselijkheid toevoegen. Dan is het niet louter een commentaar meer, maar de individuele uitdrukking van gevoelens onder bepaalde omstandigheden. Wat betekent het om je zoon te verliezen? Als in de aria Ich folge dir gleichfalls een jong mens komt aanrennen om Jezus te volgen, krijg je iets heel anders dan wanneer je een sopraan keurig laat stilstaan met een partituur in de hand. Je kunt fysiek ook verschillende soorten geloof laten zien. Wie ben ik? Waar sta ik in dit verhaal? Zulke vragen interesseren me."

Hoe emotioneel een enscenering van Bachs Johannes-Passion kan werken, heeft Duesing aan den lijve ondervonden: "In het slotkoor, waar ik het Joodse en het christelijke geloof bij elkaar wil brengen. Tijdens een repetitie keek ik om me heen en zag ik solisten huilen van ontroering. Is dat niet verrijkend? Dit is ook wat lichamelijkheid kan doen. Mensen worden zich meer bewust van wie ze zijn."

Première: morgen in Enschede. Tournee t/m 23 april. www.reisopera.nl