31 maart 2011

Trouw
31 maart 2011
door Peter van der Lint

Christus op de planken

Voor het eerst durft een Nederlands gezelschap een passie van Bach in een geënsceneerde versie uit te voeren. De Nationale Reisopera vroeg Dale Duesing, die zelf vaak de partij van Christus zong, om de Johannes-Passion te regisseren. "

Je ziet veel meer humaniteit in het stuk als je het ziet." Is het eigenlijk niet jammer dat Bach zijn Christus geen aria heeft toebedeeld?

Bij het horen van die vraag kijkt Dale Duesing verwonderd - betrapt haast - op. De Amerikaanse bariton en regisseur is bij de Nationale Reisopera bezig met de repetities voor de Johannes-Passion van Bach. Het is voor het eerst dat er een passie van Bach in Nederland op de theaterplanken komt. Bachs Christus krijgt dus een kostuum aan, schmink op zijn gezicht, een pruik misschien, en hij wordt in een ontworpen decor op een speciale manier uitgelicht. En dus is de vraag naar het ontbreken van een aria voor de hoofdpersoon in deze 'operapassie' gerechtvaardigd.

"Ik moet een geheim vertellen", lacht Duesing. "Bij ons krijgt Christus wel een aria te zingen en dus is het antwoord op de vraag: ja! We vonden het in deze setting een gemis dat Christus geen lyrische ontboezeming heeft. Hier zingt hij nu 'Betrachte meine Seel', de bas-aria die in de passie komt net nadat Pilatus zijn handen van Christus heeft afgetrokken.

"Ik heb de Johannes-Passion in mijn carrière heel vaak gezongen, zowel de Christus-partij als de basaria's. Het is soms voorgekomen dat ik als Christus ook de 'Betrachte'-aria zong, omdat het zo mooi past op dat moment in de passie. In de concertzaal valt zoiets minder op, maar hier in deze enscenering is het echt de persoon Christus die deze aria zingt. Het was de eerste beslissing die ik nam toen ik met het project begon." Christus op de planken. Dat klinkt in een Bach-land als Nederland bijna als heiligschennis. "

Ja ik ken de grote traditie van de Bach-Passionen in Nederland. Er is geen plek op de wereld waar deze werken in de passietijd zo vaak worden uitgevoerd als in Nederland. In Duitsland natuurlijk ook, maar daar kun je een Matthäus -Passion in de zomer horen; die speciale connectie tussen de passies en de passietijd, dat is heel typerend voor Nederland.

"Toen de Reisopera me vroeg om de Johannes-Passion te doen, heb ik wel bedenktijd gevraagd. Ik had geen idee of je dit stuk zou kunnen dramatiseren. Maar uiteindelijk werd het vooruitzicht om het te doen steeds interessanter voor mij. Ik kan me echt voorstellen dat het voor sommige mensen als een schok komt.

"Ikzelf hou er van om over grenzen heen te gaan, voorbij het bekende gegeven te gaan dat mensen in een zwart rokkostuum deze muziek staan te zingen. Let wel: ik wil er absoluut geen soort 'Jesus Christ Superstar' van maken. Men mag bij het vooruitzicht geschokt zijn, maar ik denk dat juist die mensen moeten komen kijken; als ze na het zien nog steeds een aversie hebben dan buig ik deemoedig het hoofd."

"Bachs cantates en passies - zeker de Johannes-Passion - zijn zo dramatisch en zo theatraal. Als je dat vergelijkt met muziek van zijn tijdgenoten Telemann, Couperin - Händel zelfs, dan gaat Bach zo veel verder. Ik denk dat je uiteindelijk meer van de humaniteit in de Johannes-Passion ziet, als je het stuk ook daadwerkelijk ziet. Hoe explicieter je het maakt, hoe meer naar binnen gekeerd het stuk wordt."

Er zijn veel mensen die het jammer vinden dat Bach nooit opera's heeft geschreven. Is deze productie van de Johannes-Passion een soort inhaalslag, het ultieme gevoel van genoegdoening voor het ontbreken van een Bach-opera?

"Bach mocht geen opera's schrijven. De burgervaders van Leipzig hebben hem er expliciet voor gewaarschuwd. Als hij in Leipzig aan het werk wilde blijven, moest hij afzien van het componeren van opera's. Dat neemt niet weg dat Bach een dramatisch componist was; zijn passies gaan sterk die richting op. In de passies vond hij zijn eigen dramatische wereld. Bach en Wagner zijn mijn favoriete componisten. Die lijken tegenover elkaar te staan, aan de twee uiterste zijden van wat muziek is. Voor mij niet. Bach is niet minder dramatisch dan Wagner, niet minder romantisch en met dezelfde innerlijke emoties. Door de Johannes-Passion op de bühne te zetten, voegen wij, denk ik, een dimensie aan het stuk toe."

Duesing laat de Johannes-Passion spelen in een archief, een wat kale ruimte met boekenstellages. De evangelist Johannes zit er achter zijn bureau en vertelt er zijn verhaal. Hoe kwam de regisseur op dit beeld?

"In Egypte, maar ook in Israël, zien bibliotheken er een beetje uit alsof je een archief binnenstapt. Niet de uitnodigende, van alle gemakken voorziene bibliotheken die wij in het westen kennen. Ik krijg altijd associatiesmet de Bijbel als ik daar zo'n bibliotheek bezoek; het gevoel van 'in den beginne was het woord'. In deze setting wilde ik Johannes neerzetten. Johannes, die zijn leven met Christus overziet en er eindelijk toe komt om zijn herinneringen aan het papier toe te vertrouwen. Het is zijn passie om het op te schrijven."

Tijdens de repetitie van de laatste scene op het toneel van het Muziekkwartier in Enschede zingt Johannes zijn laatste recitatief, doet het dikke boek dicht en legt het midden op de toneelvloer, waar het gevangen ligt in een spot. Direct volgt het slotkoor 'Ruhet wohl'. De ontroering, zelfs tijdens deze repetitiefase, is tastbaar.

"Op dit moment van deze enscenering heb ik verschillende leden van het koor zien huilen. Het was ontroerend om mee te maken. Ik zing al vierenveertig jaar, en ik word nog steeds geraakt door zangers. Toen ik als verteller in de opera 'Sophie's Choice' in Londen zong, moest ik op bepaalde momenten zelf huilen. Ik probeerde het te vermijden omdat het niet goed is voor de concentratie. Maar de echtgenote van William Styron, de schrijver van het verhaal, kwam later naar me toe en vertelde dat haar man enorm geëmotioneerd was geraakt. Toen begreep ik dat je het als schrijver ook moet voelen. Voor hem ging het niet over Sophie, maar over hemzelf."

"lets dergelijks wil ik laten zien met Johannes. Er is een groot conflict in Johannes. Hij praat over al deze mensen rondom Christus, maar hij heeft het nooit over zichzelf. Ja, heel even spreekt hij over 'de andere apostel', maar verder niet. Ik denk dat deze voorstelling vooral gaat over eerlijkheid; we laten zien door welke problemen Johannes zich heen heeft moeten worstelen.

Dat doen we onder andere door middel van de turbae-koren, het volksoproer; daarin herleeft Johannes zijn geschiedenis met Christus.

" Er wordt in Enschede flink gerepeteerd met het licht op het moment dat Christus sterft. Hij buigt zijn hoofd waardoor de doornenkroon op de grond valt, draait zich om, en loopt het licht tegemoet. Duesing is niet tevreden; hij wil het koste wat kost integer doen, er geen goedkoop effect van maken.

"We hebben geen kruis op het toneel. Er zijn drie grote houten palen, heel gestileerd. Dat maakt het beeld van kruisen eigenlijk nog groter. We wilden Christus niet laten zien aan het kruis, omdat het over veel meer gaat dan dat.

"Het gaat over de wil om iets door te zetten totdat je je doel bereikt. Christus heeft zijn werk op aarde afgemaakt en verlaat de scène. Ik wil het simpel houden.

" Heeft het op deze manier werken met de Johannes-Passion het beeld van het stuk veranderd?

"Het is een gecompliceerdere compositie dan ik al dacht en de muziek is gevoeliger dan ik ooit ervaren heb. Vooral de zo belangrijke koren zijn veel meer voor mij gaan leven. Ik hoorde ze altijd wel, maar nu ervaar ik er iets bijzonder briljants in. Omdat ik me nu intensief bezighoud met de aria's van alle solozangers, gaan die stukken ook meer voor me leven. Zo vind ik de sopraan-aria 'Zerfliesse mein Herze' zó veel moeilijker dan ik altijd dacht. Dat de aria 'Es ist vollbracht' eindigt met een solo zanglijn, daar heb ik nooit bij nagedacht. Maar het is zo logisch: nog een keer de zanger die 'Es ist vollbracht' zingt, en dan niets meer. Punt."

Geen Jesus Christ Superstar, maar de ontroering is tijdens de repetitie al tastbaar.

Johannes-Passion op de bühne

De Johannes-Passion van Bach door de Nationale Reisopera gaat zaterdag in première in Enschede. De Holland Baroque Society en het Koor van de Nationale Reisopera staan onder leiding van Raphaël Pichon. Er wordt gezongen door Robert Burt (Evangelist), Quirijn de Lang (Christus), Hanneke de Wit, Falko Hönisch, Benjamin Bevan, Owen Willetts en Yves Saelens. Er zijn twaalf voorstellingen. www.reisopera.nl