20 november 2008

De censor had humor

Librettist Friso Haverkamp en componist Willem Jeths

Volkskrant

20 november 2008

door Guido van Oorschot

Hôtel de Pékin, de opera van Friso Haverkamp en Willem Jeths over de

laatste keizerin van China is niet onomstreden. De feiten zijn niet

precies zoals de Chinezen ze graag zien, En hoe Chinees is de muziek?

Veel zwarte toetsen, en dat glijdende hiii-aaa van de Peking Opera,

Friso Haverkamp heeft thuis een interessant document. Jammer alleen

dat hij het niet in zijn plastic tas heeft gestopt toen hij op weg

ging naar de Amsterdamse woning van componist Willem Jeths. We moeten Haverkamp, librettist van de opera Hôtel de Pékin, dan ook op zijn woord geloven wanneer hij vertelt over een A4'tje vol handgeschreven aanbevelingen. Dit moet je zus doen, gelieve deze kwestie zo te benaderen, die karakterisering zien we liever niet. Was getekend: de hoofdcensor. De operageschiedenis staat natuurlijk bol van de censuurperikelen, al dan niet vermakelijk. Maar wat heeft het rode potlood te zoeken in het vrijemeningenparadijs Nederland?

Om te beginnen heet de hoofdpersoon van Hôtel de Pékin Cixi. Je ziet

haar naam ook wel gespeld als Tzu Hsi. Bijnaam: 'Drakenkoningin'.

Ze was de laatste keizerin van China. Cixi overleed op 15 november 1908 in de Verboden Stad, 73 jaar oud. Of het een natuurlijke dood betrof, zelfmoord, vergiftiging of een maagperforatie - niemand die het

weet. Al heeft Friso Haverkamp wel een vermoeden: 'Ze vrat tot op

hoge leeftijd stapels Granny Smith. Dat moet je dus niet doen met een

gevoelige maag.'

Wie ligt ervan wakker, zou je zeggen. De onschuld verdampte toen

Jeths en Haverkamp het plan opvatten om hun stuk niet alleen op

te laten voeren door de Nationale Reisopera - die er morgen in Enschede het Nationaal Muziekkwartier mee opent - maar ook door een gezelschap in China. In Shanghai bijvoorbeeld, de metropool die in

2010 de Wereldtentoonstelling organiseert.

En daar meldde zich de censor. Graag kwam hij meer te weten over

Haverkamps visie op keizerin Cixi.

De librettist: 'Ik wist natuurlijk dat ze in China een gitzwarte

reputatie heeft. Als zuster in het kwaad trekt ze gelijk op met de

weduwe Mao. Wij willen echter laten zien dat achter die voorkant ook

nog iets anders zit. Wij hebben van Cixi een onafhankelijk denkende,

strijdbare intelligentie gemaakt.'

Jeths: 'Toen kregen we te horen: facts are different in China.'

Haverkamp: 'En hoe different, dat wordt zo'n beetje per dagorder

meegedeeld. Chinezen zien tekst nu eenmaal als geschiedenis, en

geschiedenis is een ander woord voor politiek.'

Strikt genomen was Cixi geen keizerin, maar regentes. Binnen een

etmaal stierf zowel haar neef, de keizer Guangxu, als Cixi zelf. Ze

kon nog net een troonopvolger naar voren schuiven, Pu Yi, de knul die

figureert in Bertolucci's film The Last Emperor.

In China geldt als feit dat Cixi behoorde tot de Manchu's. Die

verdreven in de I7de eeuw de Ming-dynastie en brachten de Qing aan

de macht - totdat de revolutie van 1911 korte metten maakte met het hele keizerschap. Al die eeuwen voelden de Han-Chinezen - veruit in de meerderheid - zich door de Manchu's geknecht.

Haverkamp kwam een andere waarheid op het spoor. Uit recente studies leerde hij dat Cixi helemaal niet tot de Manchu-adel behoorde. Ze was een boerendochter van het Han-Chinese geslacht Wang. Wat nu?

'Meneer de censor', probeerde Haverkamp, 'ik zit opeens met de

penibele kwestie dat u mij vraagt een Chinese vrouw zwart te maken.'

Na enig onderzoek luidde de reactie: kan zijn, maar wij blijven bij

onze opvatting.

Willem jeths: 'Aanvankelijk dacht Friso: oke, dan stellen we het toch

bij. Met een andere naam scheen het weer wel te kunnen.'

Het Amsterdamse operaduo overwoog Tzu Yeh, een dichteres die duizend jaar geleden strijdbare poezie schreef. Haverkamp: 'Haar naam betekent Koningin van de Nacht. Chinezen kijken daar dwars doorheen, die denken: aha, dit gaat over Cixi. Een censor is blij als je het zo oplost, want uiteindelijk wil hij je werk ook niet in de weg staan.'

Jeths: 'Gelukkig is dat later weer teruggedraaid. Het dreigde een heel ander stuk te worden.'

Haverkamp: 'Nu bestaat Hôtel de Pékin uit een serie dromen. Dan kun

je je meer permitteren. Ik moet trouwens zeggen dat de gesprekken met

de censor op een rustige, hoffelijke manier verliepen. De man had bovendien gevoel voor humor.'

Willem Jeths (49) geldt als de kleurenzoeker en klankbevrijder van de

Nederlandse muziek. Hij stort zich om het even op de flugel-horn, de

bandoneon of de Chinese knieviool. Tot zijn afnemers behoren het

Concertgebouworkest en het Kronos Quartet. Hôtel de Pékin is zijn

eerste opera.

Friso Haverkamp (67) heeft er al een paar op zijn naam. Met Guus

Janssen maakte hij Noach (1994) en Hier° (2000). Martijn Padding was

zijn kompaan voor Tattooed tongues (2002). Haverkamp staat bekend als eersteklas tekstkneder en taalvirtuoos.

De twee leerden elkaar kennen toen Willem Jeths een kaartje zocht

voor de première van Hier°. Bel Haverkamp, zeiden ze bij

muziekuitgeverij Donemus. Het telefoongesprek tussen componist en

tekstschrijver kwam spoedig uit op opera. Willem Jeths knipt met de

vingers: 'Er was meteen een klik.'

Ik kende zijn muziek niet', zegt Haverkamp, 'maar we bleken optimaal

te matchen.'

De twee waren het er snel over eens dat ze een vrouw als hoofdpersoon

wensten. Liefst een extravagante dame, type Messalina of Lucrezia

Borgia, pittige tantes die door mannen worden ervaren als uitnodigend

en griezelig tegelijk. Vrouwen ook die gevangen zitten in een naam,

mythe of functie en die een gevecht moeten leveren om aan de opgelegde beperkingen te ontkomen.

Jeths zat al een tijdje te broeden op de flamboyante schildersweduwe

Mathilde Willink. Haverkamp had z'n zinnen gezet op Martha Dodd, de beeldschone, overspelige dochter van een VS-ambassadeur in

nazi-Duitsland. Andere vrouwen passeerden de revue - en opeens was

daar de laatste keizerin van China.

Hôtel de Pékin begint wanneer Cixi de hand aan zichzelf heeft

geslagen en wegzinkt in hallucinaties. Ze legt rekenschap af aan de

grondlegger van de dynastie, Qin Shi Huangdi, de keizer die zich in

210 voor Christus liet begraven met een terracottaleger van 8.099

soldaten (nummer 8.100 was hij zelf).

Cixi's dilemma: houdt ze tweeduizend jaar imperiale traditie in

stand, of schept ze ruimte voor een nieuw China? Ze lost het netelige

vraagstuk op door zich in een liefdesdood met Qin te verenigen.

Bij de wereldpremière in Enschede schuift een Chinese delegatie aan.

Aan opvoeringen in Shanghai is nog altijd geen fiat gegeven. Samen

met koningin Beatrix zien de Chinezen hoe regisseur Amir Hosseinpour

Cixi laat afdalen in de Hades, hoe ze een moordaanval van haar neef

Guangxu pareert, hoe ze een travestietenshow gadeslaat in Hôtel de Pékin, dat broeinest van westerse decadentie, hebzucht en

zelfoverschatting.

Cixi, de Dragon Queen, begluurt een hoteleigenaar die als drag queen

in de huid van de Queen of England kruipt. In een dolle scène krijgt

Majesteit het aan de stok met dienstweigerende Mandarijnen, die ze

uitscheldt als 'staartige kloothommels'. Met haar

achtergrondzangeressen, The Versaces, daalt ze nog wat dieper af in

het westerse onderbuikgevoel: We bare the rot, we shoot the lot-

braakleggen die zooi, neerknallen die hap.

'Heel grof, geeft Haverkamp toe, 'maar zo ging het destijds.'

Het hilarische tableau wordt door Willem Jeths opgesmukt met zijn

beste nep-Chinese muziek. 'Ik denk nogal streng, maar hier kon ik me

even laten gaan: veel zwarte toetsen, en dat glijdende hiii-aaa van

de Peking Opera.' De couleur locale wordt verder gewaarborgd door

meer dan veertig zangers, musici en danseressen die zijn overgevlogen

uit Nanjing.

Kernmotief van de opera is het interval tussen de noten b en c. Die

kleine secunde verklankt de fundamentele keuze waar Cixi voor staat.

Vervelend alleen dat de vijftonige Chinese toonladder geen halve

toonsafstand kent. Die van Aziatische buurvolkeren gelukkig wel,

zodat Jeths toch aan de slag kon met Hades' Wane, een voorstudie die

door de sopraan Susan Narucki en het Schönberg Ensemble in 2004 in première is gebracht.

De Chinese musici die het stuk een tijd later in Nanjing kregen

voorgeschoteld, schrokken zich echter een ongeluk. Dit was Japanse

pentatoniek, wist Jeths dat wel?

De toonladderkeuze bleek gevoelig te liggen in de stad die in 1937

een Japans bombardement om de oren kreeg.

Verder heeft de componist chinoiserie en exotisme zo veel mogelijk gemeden. Het wezen van de Chinese muziek benaderde hij liever met doorzichtige texturen. Hij verleende het terrein uitgebreid in andere voorstudies, waaronder concerten voor klarinet (Yellow Darkness) en twee altviolen (Meme).

Jeths: 'Niets daarvan is ongewijzigd in Hôtel de Pékin terechtgekomen. .De orkestbezetting wilde ik bescheiden houden, maar

met slagwerk heb ik uitgepakt. Er zitten gestemde koebellen in die

refereren aan een gong, maar dan droomachtiger, zweveriger, minder

concreet. Ik laat hout kraken, zijde scheuren en ook met gewreven

glazen probeer ik een breekbare sfeer op te roepen.'

Het westen roert zich met componisten als Alban Berg en Franz Lehár.

De Salome-sluiers van Richard Strauss waaien voorbij in een scène met

grote lappen zijde. Een lange Chinese vlecht wordt afgesneden op het

kabaal waarmee Berlioz in de Symphonie fantastique de guillotine

bedient.

Tsjak. Tadaaaa. Jeths: 'Ik zie die muziek als archetypes,

oergevoelens. Waarom zou je daar niet een beetje mee spelen?'

Er lag geen libretto klaar, componist en tekstschrijver trokken min

of meer gelijk op. Jeths: 'Wel presenteerde Friso al vroeg een opzet.

Je wilt niet weten hoe perfect die in elkaar stak. De vorm, met

allerlei spiegelstructuren, had hij buitengewoon zuiver neergezet.

Daar had ik veel houvast aan.'

Haverkamp: 'Meestal liep ik voor, maar een enkele keer had muziek de

lead. Dan hoorde ik in een voorstudie zulke interessante klanken dat

ik dacht: daar moet zo'n tekst bij. En ja, dan piel je net zo lang

tot het past.'

Jeths: 'Maar soms kwam ik met muziek die Friso niet had verwacht.'

Haverkamp: 'Werd de tekst totaal omgedraaid. Dat zijn de leukste

momenten. Ik vind: een componist moet naar de geest van een tekst

kunnen scheppen. En verdomd, soms vond Willem een aspect dat ik over het hoofd had gezien.'

Jeths: 'We werkten heet van de naald. Als Friso met iets nieuws kwam,

kon ik meteen reageren door hier nog iets in te drukken of daar nog

wat te kneden.'

Haverkamp: 'Wie zich in zijn eigen discipline verschanst, heeft in

opera niks te zoeken.'

Willem Jeths: 'Dan moet je een oratorium schrijven.'

Fiso Haverkamp: 'Of een boek. Als Willem mijn tekstsoldaatjes omlegt

in ruil voor muziek die ik ervaar als yes!, dan geven ze maar de

geest. Weg ermee!' ¦